خط در هنرهای دوران اسلامی

خط در هنرهای دوران اسلامی

دکتر کاظم خراسانی / عضو هیات علمی دانشگاه

کاربرد خط در هنر اسلامی هیچ محدودیتی نداشته و اگر چه شکل تزیینی به خود گرفته است، اما در واقع همان تصویر ایده ها، تصورات و تخیلات هنرمندان است که می توانسته به این شکل ظهور و نمود پیدا کند. برخی ازکاربردهای خطوط تزئینی را می توان در هنرهایی چون سفال، معماری و کتاب آرائی مشاهده کرد. هنرهای ثانویه ای را نیز می توان تشخیص داد که جهت اجرای خط بر بسترهای متفاوت به کار می رفته است. از آن جمله می توان به هنر قالب سازی خطوط اشاره کرد که به خصوص در کتیبه نگاری معماری کاربرد داشته است. به این ترتیب با استفاده از روش قالب زدن امکان تکثیر آثار خوشنویسی، حتی در ابعاد بزرگ محیا می شد. از این روش می توانستند برای انتقال خط بر روی کتیبه های کاشی در نماهای معماری نیز استفاده کنند. به دلیل نگاه زیبایی شناسانه به قالب ها و جای دادن آن در برخی نسخه های مرقعات، این روش تکثیر خوشنویسی به عنوان هنری مرتبط با خط معرفی شده است.

هنر قالب سازی خطوط :

بازآفرینی و تکثیر نمونه‌های گوناگون دست ‌نوشته‌ها، هم از نظرتزیینی و هم از جنبه‌ی مذهبی، برای نصب بر دیوارخانه‌ها، مساجد و یا مکان های عمومی، پیوسته مورد علاقه مسلمانان بوده است. زیرا تهیه اصل یک اثر خوشنویسی فرآیندی پر هزینه و پر زحمت بود. بدین ترتیب برای ابداع روشی سریعتر در بازآفرینی آثار، شیوه قالب‌سازی پیداشد که درطول قرن 13 ه. ق در امپراتوری عثمانی مورد استفاده قرارگرفت و تأثیری عظیم بر هنر خطاطی گذارد.

قالب زدن در واقع شبیه‌سازی یک اثر خوشنویسی است. این عمل با مرکب مخصوص زرد رنگی ساخته شده از آرسنیک، به نام مرکب زرنیخ بر کاغذ قهوه‌ای یا سیاه رنگ انجام می‌شده است. در این روش متن اصلی مورد نظر با استفاده ازمرکب سیاه قلم‌گیری و اصلاح می‌شود. سپس این اثر را بر یک یا دو صفحه کاغذ می‌نشانند، اطراف آن را توسط خطاط نقطه‌گذاری می‌کنند و با استفاده از سوزن یا شیء نوک تیز دیگر، این نقطه‌ها را با فواصل بسیار نزدیک سوراخ می‌کنند. این فرآیند مهارت و دقت بسیار می‌طلبد و باید توسط خوش‌نویس، یا حداقل با نظارت او، اجرا شود. این روش می تواند در تولید انبوه بسیار مؤثر باشد و چنان است که یک نفر می تواند ده‌ها برگ را قالب بزند. با سوراخ کردن مجدد هریک از برگ های قالب خورده، می‌توان ده‌ها برگ دیگر را قالب زد و همين طور تا بی‌نهایت. از این رو، قالب یک نوع ابزار است، وسیله‌ای برای بازآفرینی. هر اثر خوشنویسی را  می‌توان سوزن کاری کرده و به قالب تبدیل کرد، هرچند با این کار اثر اصلی آسیب می‌بیند.

دومین مرحله، گرد زدن به سوراخ های پدید آمده از سوزن کاری است. در این مقطع، گرد مورد نظر از طریق سوراخ ها، شمای نوشته را بر کاغذ زیرین چاپ می کند. این عمل را بر روی یک میز یا هرگونه سطح محکم انجام می دهند. قالب را بر کاغذ نانوشته‌ای قرار داده و آن را با گچ، اگر کاغذ زیرین رنگی باشد؛ یا به گرد نیل، اگر کاغذ زیرین سفید باشد؛ آغشته می‌کنند. با تکان دادن کاغذ، گچ یا گرد نیل از سوراخ ها عبور کرده و بر کاغذ بدون نوشته نقش می‌بندد. تبدیل شمای نقطه نقطه‌ی چاپ شده بر کاغذ زیر قالب، به نوشته‌ی تمام شده کار ساده‌ای به نظر می‌رسد، اما حسن خط و مهارت خوشنویس در کیفیت آن بسیار مؤثر است. آثار اصلی سوزن کاری شده به منظور ساخت قالب گاه در مجموعه‌های مرقعات جای گرفته است. قالب ها معمولاً برای ساخت الواح نوشته‌های بزرگی همچون ثلث جلی، به کار گرفته می‌شد. با آنکه قرن ها از مقوا برای تهیه‌ی جلد کتاب استفاده شده است، از قرون ۱۲ و ۱۳ ه .ق است که تولید انبوه و پرشمار مقواهای بزرگ رواج پیدا می‌کند. به محض آن‌که این مقواها قابل دسترسی شد، خوش نویسان با نصب نمونه‌های خطاطی خود بر آنها، تولیدات جدید را آزمودند (خلیلی 1379، 142).

ظروف و سفالینه ها :

خوشنویسی یکی از تزئینات ظروف است که در عین زیباسازی، پیام شادی، برکت، باران و فزونی را نیز به صاحبان آن می داد. نوشته های کوفی روی کارهای هنری مثل سفال در قرن های سوم تا پنجم در نیشابور تا شرق دور ظاهر شد. بیشتر کلمه برکت بود که آن را به سبک های زیبا روی اشیا می نوشتند و به صورت خطوط زیبای کوفی، جانور نگاری، انسان نگاری و خطوط نسخ و تعلیق و … دیده می‌شود. تزیینات خط کوفی از قرن سوم هجری به بعد با سفالگران عهد سامانی در ماوراءالنهر و نیشابور و بر ظروف سفالی پا گرفت و در قرن چهارم هجری خط کوفی با گل و برگ و اسلیمی در آمیخت و در قرن پنجم تزئینات گل و مرغ به آن افزوده شده (افضل طوسی، 1388، 38). همچنین در تزئین بسیاری از ظروف فلزی تزئینات خط متداول بوده است. این روند در دوره های تیموری و سپس صفوی به اوج خود می رسد. یک نمونه کاسه برنزی حکاکی شده از قرن ششم هجری قمری در خراسان یافت شده که قابل توجه است.

حضور خط در معماری :

تقریباً کمتر بنایی در دوران اسلامی یافت می شود که حاوی تزئینات خوشنویسی نباشد. به خصوص که اغلب بناها دارای بعدی مذهبی بودند و کتابت حدیث و یا آیاتی از قرآن وجاهت بیشتری به کاربرد بنا می داد. یکی از انواع این هنرها که کاربرد فراوانی نیز داشته و تقریباً از دوران سلجوقی آغاز شده است، گچبری کوفی تزئینی است. در مسجد جامع قزوین می توان یکی از نمونه های عالی این هنر را مشاهده کرد. این مسجد مربوط به زمان ملکشاه سلجوقی است. در آن زمان حکومت قزوین در اختیار عمادالدوله بوزان از غلام‌زادگان ملکشاه سلجوقی بود.

حضور خط در هنرهای مربوط به کتابت :

 حلیه و توجه همزمان به تزئین و خوشنویسی در آن را می توان تا حدی بر تحولات نقاشیخط دوره قاجار موثر دانست. «حلیه» متنی عرفانی است و به جملاتی اطلاق می شود که در وصف پیامبر اسلام (ص) گفته شده باشد. در این جملات ویژگی ها و سلوک پیامبر توصیف شده است. نگارش حیله به شکل سنتی، اول بار توسط خوشنویسی عثمانی، حافظ عثمان (هـ. ق1109- 1034) انجام شد. متن قاعده مندی که او ارائه داد، آغازگر فصل جدیدی در سیر تکاملی حلیه شد، آن چنان که گویی خوشنویسی جایگزین قالب های ادبی پيچیده‌ى سيره نویسی شده و از آن نیز در گذشته است (خلیلی 1379، 25). در نگارش حلیه همراه صورت تجسمی و زیبایی شناسی آن در اولویت نسبت به خوانش آن قرار داشته است. می توان گفت حلیه تا حد زیادی در گرو ایده تقدس حروف بوده است. به همین دلیل خوانایی و درشتی حروف در آن نقشی نداشته و به جای آن ترکیب زیبای تجسمی اثر در کل و امکان کامل کتابت متن مورد نظر در فضای در نظر گرفته شده اهمیت داشته است. متن حلیه همیشه در داخل هلال نگاشته می شد (این نقش به صورت دایره ای بزرگ در مرکز آثار خوش نویسی ایرانی ترسیم  شده و به آن «شمسه»گفته می شود. فقط خوشنویسان و تذهیب کاران ترک و عرب از شکل هلال استفاده می کردند و این هلال در میان هنرمندان ایرانی به هیچ وجه متداول نبوده است. این امر شاید به تفاوت مذهبی شیعه و سنی در این مناطق بازمی گشته است) بعدها، بخشی از آن را در کتیبه‌ای بر زیر هلال می‌نوشتند. هلال خود در میان مربع بزرگتری قرار می‌گرفت. در چهار زاویه‌ی این مربع، اسامی خلفای راشدین نوشته می‌شد. گاه در این چهارگوشه، اسامی و القاب پیامبر(ص) یا دیگر اسامی مقدس را می نگاشتند. این نام ها در داخل طرح دندان موشی یا دایره قرار می‌گرفت. متن حلیه، که در زیر هلال قرار می‌گرفت، با آیه‌ی دیگری از قرآن مجید آغاز می‌شد. در این بخش بیشتر از آیه ۱۰۷ سوره‌ی انبیاء استفاده می‌شد: «و ما ارسلناک الا رحمه للعالمین»، همچنین گاه از آیه‌ی ۴ سوره القلم : «وانک، لعلی خلق عظیم». اگر «حلیه»، به دو بخش تقسیم می‌شد، بخش دوم باز هم پس از آیه‌ای از قرآن مجید، قرار می‌گرفت. گاه متن با نوزدهمین جمله‌ی «حلیه» به پایان می‌رسید: «و او، آخرین پیامبران بود» (و هو خاتم النبین) و پس از این، رقم (امضا) کاتب خوشنویس قرار می‌گرفت (همان: 48).

تذهیب حلیه یا باید برای تمام قسمت های آن انجام می گرفت و یا هیچ بخشی از حلیه تزئین نمی شد. تذهیب اینگونه آثار نقش ترنج یا گل‌های کوچک بود که قسمت های مختلف متن را از یکدیگر جدا می‌کرد. گاه، حلیه چنان پوشیده از تذهیب و آرایه‌های فراوان و ریز نقش است که خواندن متن دشوار می‌شود. در برخی از حلیه‌های ایرانی، تمثال خیالی داماد پیامبر، حضرت علی (ع) به چشم می‌خورد. از این رو، این آثار به سنت بصری متفاوتی تعلق دارد. سنتی که در آن نقاشی‌های نمادین نقش مهمی را در فرهنگ عامه ایفا می‌کند. وجود نقاشی مرتبط با متن حلیه در این آثار سبب نزدیکی این گونه هنرها به گونه نقاشیخط میشود. به عبارت دیگر تصاویر تنها جنبه تزئینی ندارند و ارتباط محتوایی با مضمون خط برقرار می کند. مشابه این حرکت در خوش نویسی نوع بیاض خط گلزار در دوره قاجار دیده می شود. به گونه ای که مرتبط با متن تزئیناتی در بخش های بیاض کاغذ (بخش هایی که توسط خط سیاه نشده بودند) کار می کردند. در بخش بستر فرهنگی پیدایش نقاشیخط در ایران، به این گونه نقاشیخط اشاره شده است.

در برخی نمونه ها دیده شده که خصوصیات ظاهری پیامبر به وسیله‌ی تصویر نشان داده شده است. در مجموعه‌ی خلیلی نمونه‌ای وجود دارد که بخشی از یک کتاب دست‌نویسی بوده و شکل ظاهری خاتم یا مهر نبوت را که پیامبر در بین نشانه‌هاي خود داشته‌اند، نشان می‌دهد (خلیلی 1379، 49).

در جدول زیر نمونه های تصویری از کاربرد خط ارائه شده است. قابل اشاره است که جهت آشنایی تنها تعداد و گرایش های محدودی از کاربرد خط در هنرهای اسلامی معرفی شده اند.

 

جدول 3-3- برخی از کاربردهای خط در هنر دوران اسلامی، ماخذ: (نگارنده با استفاده از منابع مورد اشاره)

انواع نمونه ها شرح
معماری

 

خط کوفی مورق، مسجد جامع قزوین، قرن 3 هجری قمری، ماخذ: (فضائلی 1391)

 

محراب الجایتو، مسجد جامع اصفهان، قرن4 هجری، سلجوقی، ماخذ: (پوپ 1373)

ظروف و سفالینه ها کاسه سفالی،نیشابور،قرن 3 هجریقمری،موزهرضاعباسی،ماخذ: (قوچانی 1364)

بشقاب سفالی، نیشابور، قرن 3 و 4 هجری قمری، موزه اتکنس، ماخذ: (قوچانی 1364)

کاسه برنزی حکاکی شده با حروف جانورسان، خراسان، قرن 6 هجری قمری، ماخذ: (شیمل 1382، 74)

هنرهای مکتوب                    حلیه  

نمونه ای از حلیه دوران عثمانی، ترکیه، ماخذ: (خلیلی 1379، 29)

 

منبع:

  • افضل طوسی، عفت سادات. .1388 از خوشنویسی تا تایپوگرافی. تهران :هیرمند
  • خلیلی، ناصر. 1379. تحول و تنوع در خوش‌نویسی اسلامی، تهران: کارنگ